Hoofdstuk 6 · april–juni 1943

De oproep

De bekendmaking waarmee het 4e, 5e, 12e en 19e Regiment Infanterie werden opgeroepen, Algemeen Handelsblad, 8 juni 1943. — De bekendmaking waarmee het 4e, 5e, 12e en 19e Regiment Infanterie werden opgeroepen zich te melden in het Wehrmachtlager Amersfoort (Zonnebloemstraat) en de Frieslandkazerne te Assen.Bron: Algemeen Handelsblad, 8 juni 1943.

Op 29 april 1943 verscheen in de Nederlandse kranten een bekendmaking van de bezetter: alle voormalige Nederlandse militairen moesten zich opnieuw melden voor krijgsgevangenschap. Voor soldaten uit het 5e Regiment Infanterie die geboren waren tussen 1915–1924 betekende dit dat ze zich op 17 juni 1943 moesten melden.

De oproep waarschuwde dat wie niet ging, en wie hem daarbij hielp, “de strengste maatregelen” riskeerde. Dit was niet alleen een risico voor de soldaat zelf, maar ook voor zijn familie. Gerardus meldde zich op 17 juni 1943 in Amersfoort. Daarmee begon zijn gevangenschap.

Het Wehrmachtslager aan de Zonnebloemstraat in Amersfoort, 1943. — Het **Wehrmachtslager** aan de Zonnebloemstraat in Amersfoort, waar de opgeroepen militairen zich moesten melden. Hier begon voor Gerardus de reis naar het oosten. De plek is vandaag een speeltuin in het Soesterkwartier.Bron: Archief Eemland, Amersfoort.

Achtergrond

Waarom 1943 en niet 1940?

Na de capitulatie van 1940 stuurde Duitsland de meeste Nederlandse soldaten naar huis. Dat veranderde toen het Duitse oorlogsapparaat steeds meer arbeidskrachten opslokte. De Generalbevollmächtigter für den Arbeitseinsatz, Fritz Sauckel, kreeg uit Nederland te weinig werkkrachten; toen zelfs grootschalige “uitkamacties” tegenvielen, kwam in het voorjaar van 1943 de hele voormalige Nederlandse krijgsmacht in beeld. Al in februari 1943 had Himmler aan Hitler voorgesteld om 300.000 oud-militairen opnieuw krijgsgevangen te maken, niet als straf maar als arbeidsreserve. Het officiële excuus (dat de militairen “het vertrouwen hadden beschaamd”) was niet meer dan een dekmantel; binnen het Duitse bestuur vreesde onder anderen Seyss-Inquart juist grote onrust.

Achtergrond

Wat waren “de strengste maatregelen”?

De bekendmaking hield het opzettelijk vaag en juist die vaagheid was de bedoeling: ze liet ruimte voor het ergste en zaaide angst. In de praktijk betekende níet melden onderduiken: geen geldige papieren, geen rantsoenkaarten (en dus geen legaal voedsel), en doelwit van razzia’s. Opgepakte onderduikers riskeerden gevangenschap of een concentratiekamp, en wie hen hielp was strafbaar.

De scherpste tand was het Politiestandrecht, dat de bezetter op 30 april 1943 afkondigde toen de oproep meteen tot stakingen leidde: standgerechten die ter plekke de doodstraf konden uitspreken, zonder vorm van proces. Dat was geen loos dreigement, de April-meistakingen werden bloedig neergeslagen, met rond de 175 à 200 doden. In het gehucht De Haar (bij Marum) werden zestien willekeurige burgers nog dezelfde dag gefusilleerd, terwijl ze part noch deel hadden aan de actie. De waarschuwing dat “ook zijn familie” risico liep, paste in deze praktijk van collectieve, willekeurige vergelding.

De proclamatie noemde de straffen niet bij naam. De concrete invulling, standrecht, razzia’s, kampen, kwam uit de bredere bezettingspraktijk en uit wat er die dagen zichtbaar gebeurde. Voor mannen als Gerardus was melden geen vrije keuze: het alternatief was illegaliteit, honger en levensgevaar voor henzelf én hun naasten.

Achtergrond · belangrijke nuance

Geen verraders: de meesten meldden zich

Het beeld dat alleen meelopers gehoor gaven aan de oproep, klopt niet. Nadat de stakingen standrechtelijk waren neergeslagen, durfden de meeste opgeroepen militairen niet weg te blijven: zij meldden zich op de kazernes zoals bevolen, en slechts enkelen doken onder. Melden was dus de regel, afgedwongen onder doodsdreiging, niet uit trouw aan de bezetter.

Waarom werden er dan toch maar zo’n 8.500 à 11.000 van de beoogde 300.000 weggevoerd? Niet door massale weigering, maar doordat de Duitsers ruimhartig vrijstellingen uitdeelden. Wie een vaste betrekking kon aantonen, werd vaak weer naar huis gestuurd met een Blauer Ausweis (ontheffingsbewijs), meestal omdat hij al nuttig was voor de (oorlogs)economie. De terugvoering werd bovendien gefaseerd per categorie uitgevoerd: eerst de beroepsofficieren (al in mei 1942 weggevoerd naar Oflag XIII-B bij Neurenberg), toen de aspirant-beroepsofficieren (begin 1943), en pas daarna “alle overige militairen”. Gerardus zat in die laatste, grootste golf, terwijl de hele operatie gaandeweg vaart verloor.

BronnenKrantenbekendmaking: Algemeen Handelsblad, 8 juni 1943; foto Wehrmachtslager Zonnebloemstraat: Archief Eemland, Amersfoort; NIMH; krijgsgevangen.nl (“1943: Alle overige militairen”); Oorlogsbronnen.nl (Arbeitseinsatz & terugvoering in krijgsgevangenschap); TracesOfWar (April-meistakingen 1943); Canon van Nederland.